Bente

Hei Olav Bjørdal jeg elsker deg Du vet kanskje ikke hvem jeg er, men jeg vet alt om deg. Jeg vet når du sitter og når du står oppreist. Jeg er vel kjent med alt du er.

Til og med hvert eneste hårstrå på ditt hode vet jeg om.

Lekse veke 47 Minieksamen side 134 1)Ein Bruker å ta røngten fordi at me skal kunne sjå inn i kroppen vår om det har skjedd noko gale med beina våre i kroppen. Viss ei jente for eksempel har skada ein arm må ho på sjukehuset for å ta røngten for å sjå kva som er gale, om noko evt er brukke.

2)Røngtenbilete blir laga ved at all strålinga passerer gjennom ein del av menneskekroppen og treffer ein film. I ein computertomograf(CT) bruker ein også røntgenstråling,men på ein meir avansert måte. Med ein CT kan ein i dag ta bilete av tynne sjikt lag for lag, om lag som når vi skjer ost med ostehøvel. Signala blir behandla i store datamaskiner, og ein kan til dømes studere lag for lag av hovudet til ein person for å lokalisere ein hjernesvulst presist.

3)Det viktigaste kjenneteiknet ved kreftceller er at cellene veks unormalt.

4)Dei typane av stråling som blir nytta til strålebehandling av kreft er elektromagnetisk stråling, enten røntgen eller gammastråling.

5)Ein bruker noko som heiter computertomografi for å kartleggje den nøyaktige posisjonen og storleiken til svulsten. Det blir også vurdert kor stor grad stråledos som skal brukast, og i kva retningar strålene skal sendast inn for å unngå å skade viktige organ. Det må reknast ut på millimeteren. Den totale stråledosen til ein kreftpasient ligg vanlegvis i området 50-100 Gy(gray), men pasienten får ikkje meir enn 1-2 Gy kvar dag. Det er fordi dei friske cellene i kroppen skal få tid til å reparere skadene og hente seg inn mellom kvar bestråling.

6)Radioaktive stoff blir i dag berre brukt til strålebehandling av heilt spesielle kreftformer, til dømes kreft i sjoldbrukskjertelen.

Minieksamen side 139 1)Fisjonsprossess er prossessen som me kallar for kjernespalting. I ein fisjonsprossess blir tunge atomkjernar spalta til lettare kjernar, og noko masse blir omdanna til energi.

2)Ved frisjonen blir det også frigjort nøytron. Nøytrona kan spalte fleire kjernar og skape ein kjedereaksjon. I kjerne-energiverk blir det laga elektrisk energi ved hjelp av fisjon.

3)? 4)I ein fusjonsprossess smeltar lette atomkjernar saman til størreatomkjernar, og det blir frigjort energi. Fusjon krev høg temperatur. I sola fusjonerer hydrogen til helium.

5)Fordi at hydrogen funksjonerer til helium då. Oppgåver side 144-145 4.37) a) Røntgenstrålar blir nytta til kreftbehandling som medisin. b) Det er ei veldig lita stråling menneske med kreft får i seg. Fordi dei får så svak mulig stråling som mogleg i over ein lang periode. Og då får dei svært få farleg stråler i seg. 4.43 a) Ein fisjon er ein prosess som me kallar for kjernespalting. I ein fisjonsprosess blir tunge atomkjernar spalta til lettare kjernar, og noko masse blir omdanna til energi. B og c) Ved frisjonen blir det også frigjort nøytron. Nøytrona kan spalte fleire kjernar og skape ein kjedereaksjon. I kjerne-energiverk blir det laga elektrisk energi ved hjelp av fisjon. 4.45) a) Eg trur at han meinar at me har aldri visst om noko så smått, og at me heller aldri har visst om noko så mykje. b) ? 4.46) a )Ein fusjon er ein prosess der det smeltar lette atomkjernar saman til større atomkjernar, og det blir frigjort energi. Fusjon krev høg temperatur. I sola fusjonerer hydrogen til helium. b) ?? Lekse for veke 44, 45 og 46

Minieksamen side 115 1)Strålingskurva strålinga frå sola vil seie kor sterk strålinga for sola er i dei ulike bølgjelengdområda, både utanfor jordatmosfæren og ved jordoverflata. 2)Skildnadane mellom solstrålinga utafor atmosfæren og ved jordoverflata er ?? 3)Ein del av strålinga frå sola blir absorbert på vegen gjennom jordatmosfæren. Du ser det er djupe ”søkk” somme stadar i det infraraude området. Det vil seie at mykje av strålinga ved desse bølgjelengdene ikkje når ned til jordoverflata. Også noko av den kortbølgja strålinga frå sola blir absorbert i atmosfæren. 4)Endringane i ozonlaget: -Det har blitt meir svekka. Og me får meir farlige uv stråler frå sola. Grunnen til at ozonlaget er svakka skuødast menneskelige grunner som forureinsing. 5)Nordlys oppstår når partiklar frå sola vert trekte inn mot jorda sitt magnetfelt. Partiklane treff gassmolekyl i atmosfæren, slik at gassmolekyla sender ut energi i form av lys. 6)?

Minieksamen side 120 1)Det finst Alfastråling, Betastråling og Gammastråling. 2)Radioaktiv stråling oppstår når det skjer ei endring i atomkjerna. 3)Det som skjerer at ved radioaktiv omdanning sendes det ioniserande stråling frå ustabile atomkjernar i form av alfastråling, betastråling eller gammastråling. 4)Det vi meinar med omgrepet radioaktiv serie er at etter eit atom har desintegrert, kan kjernen som er att, framleis vere ustabil. Thoriumkjernen som blir danna er også ustabil. Han ssender ut betastråling, og det bli danna ein protactiniumkjerne. Men også denne kjernen er ustabil. Ei slik rad av ustabile atom kallar vi ein radioaktiv serie, elleer ein familie.

Oppg side 141-144 4.1) B,F,D,o og H

4.2) a) Lysfarten i eit lufttomt rom er : c= 300 000 km/s = 3* 10 m/s b) ? 4.3) 3. Det er fargen til stoffa som avgjer bølgjelengda. 4.4) ?

4.5)Det er mogeleg fordi det er stråler i mikrobølgjeovnen som gjer maten varm. Nokon slags mokroblgjer, det er dei kortaste radiobølgjene me har. Dei har bølgjelengder i frå 1 mm opp til nokre få centimeter.

4.6) Atmosfærene er på ein måte eit lag som beskyttar oss mot farlige stråler frå sola. Desse strålene vert heldigvis abosrberte i atmosfæren.

4.7)a) Eg trur at Geir(nr 3) har stor sjanse for å verte brun. Imens Arnfinn som sit ved solskinn i vindauget vert ikkje brun fordi strålene trengjar ikkje inn i vindauget. Mens Anne kan kanskje verte brun eller solbrent sidan ho ikkje har solfaktor på seg viss det kjem sol. Men det var jo overskya. b) 1. Brit blir ikkje snøblind, sidan det er overskya 2. Are blir i alle fall ikkje snøblind i overskya ver og solbriller.  3. Imens Stine har større sjans for å verte nokkså snøblind i solskinn og små solbriller.

4.13) a og b) Grafen viser strålingskurva til sola. Den elektromagnetiske strålinga frå sola består av infraraud stråling, synleg lys og ultrafiolett stråling. Den blå kurva viser kor mykje av strålinga frå sola som når fram til jordoverflata. Uv-stråling i området 200- 300 nm blir heilt absorbert i atmosfæren.

4.16) Bilete av nordlys: ulike farger: Har dei på word program. Gjekk ikkje å ta dei inn på denne sida!!!!

4.18) a) Tre typar radioaktivitet: 1. Alfastrålene (Heliumkjernar) 2. Betastrålande ( Elektron med stor fart) 3. Gammastrålene (Elektromagnetisk stråling med svært stor energi) b) Elektrisk ladde radioaktive stråler: ? 4.19) 3. Når kjernen i eit atom er ustabil og sprekk.

Minieksamen side 127 1.Alfastråling blir stoppa av eit papir, betastråling av ei treplate, medan gammastråling jamvel trengjar igjennom ei metallplate. 2.Det vi meinar med omgrepet halveringstid er at det er den tida det tek før halvparten av alle atomkjernane i stoffet har desintegrert. Med omdanningslova kan vi rekne ut kor mykje av stoffet som er att etter ei tid t. N(t) = N0 * (1:2) t:h 3.Aktiviteten til ei radioaktiv kjelde : A(t) = A0 * (1:2) t:h 4.? 5.Måleeiningane dei bruker står oppføre. 6.Den største strålingskjelda for dei fleste av oss som bur i Noreg er om lag 5 mSv (0,005 Sv), som er ein svært liten stråledose.

Minieksamen side 130 1Og 2) Radioaktiv stråling blir også kalla ioniserande stråling fordi at den ioniserande strålinga trengjer inn i kroppen vår, og viktige molekyl i cellene blir skadde. Det kan til dømes oppstå brot i ein eller begge trådane i eitDNA- molekyl, eller nokre av basane i molekylet kan bli skadde. 3. Dei kan skade DNA- et.  4. Samanhengane mellom stråledose og strålingsskade er ?  5. ?

Oppgåve side 142-144 4.25) Eg tykkjer det virka litt usant det dei sa. Det er jo heile tida litt stråling alltid. Kan aldri vete kva som skjer. 4.26)? 4.31) Når vi skal oppgi kor stor aktiviteten til ei radioaktiv kjelde er, bruker vi måleeininga A(t) = A0 * (1:2) t:h. Dersom vi skal måle kva verknad strålinga har på oss menneske, bruker vi måleeininga……?.?Er ei svært lita måleeining. Medan…?... er ei stor eining. 4.32) Det vi meinar med ”bakgrunnstrålinga” er at vi er faktisk utsette for små dosar med stråling heile tida. 4.34) a) Grunnen til at vi også kallar radioaktiv stråling for ioniserande stråling er fordi den radioaktive strålinga har nemleg nok energi til å slå laus elektron frå atom og molekyl, slik at dei blir til ion. Det vil seie elektrisk ladde partiklar. Difor kallar vi den radioaktive strålinga for ioniserande stråling. b) Det som kan skje i cellene i kroppen viss dei vert utsette for denne type stråling er at DNA-et kan verte øydelagd. Nokre av basane i molekylet kan verte skadde. 4.35) Radioaktive stoff må brukast med varsemd, fordi dei gjer frå seg 4. strålar som skader cellene.

Minieksamen s 111 1.Med bølgelengde meiner vi avstanden mellom to bølgelender Med ein frekvens til ei bølgje meiner vi talet på svingingar bølgja gjer per sekund 2.Samanhengen mellom bølgjelengda og energien til ei bølgjelengde er slik at ei bølgje med kort bølgjelengd svingar raskare og har høgare frekvens enn ei bølgje med lanng bølgjelengd. 3.Elektramagnetisk stråling oppstår når elekstriske ladningar svingar fram og tilbake. Di mindre bølgjelengda til strålinga er, dess høgare er energien. 4.Alle stoff kan sende ut stråling med bølgjelengda som er karakteristiske for energiovergangen i atom og molekyl i akkurat det stoffet. Strålinga kallar vi emosjonsspekteret til stoffet. 5.?? 6.?
 * MINIEKSAMEN s 295 **

1)Ein gentest er ei undersøkjing av DNA – et som oftast for å påvise om individet har visse arveanlegg, eller om det har gen som kan føre til visse sjukdommar. 2)Genterapi er å overføre gen for å lækje sjukdom som kjem av genfeil, eller for å påverke biologiske funksjonar

GENTEKNOLOGI PÅ MENNESKE s 299-300

8.22) Ein biobank skal tene til ei forsikring for foreldra i tilfelle sjukdom. Ein biobank er der litt av blodet i frå navlestrengen til eitt nyfødd born blir lagra. Ein slik bank er ei smaling av biologisk materiale. Det kan vere blod, celler, muskelvev, beinmerg, urin eller andre ting. Slikt materiale blir brukt til grunnlag for å stille diagnose, til å behandle sjukdommar og til forsking.

8.23) Viss ein person tek ein gentest får personen informasjon om korleis DNA-et ditt er bygd opp. Ein gentest er som oftast for å påvise om ein har visse arveanlegg, eller om ein har gen som kan føre til visse sjukdommar.

8.24) Forskarane føretrekkjar å bruke blastocystar i stamcelleforskinga fordi at det er dei som cellene som er frå plastocyster som er lettast å dyrke i laboratoriet. I tillegg har dei den gode eigenskapen at dei kan utvikle seg til alle celletypar i menneskekroppen.

8.28) Munnleg med medelev, framgangsmåte av kloning av menneske.

8.30) a) Preimplantasjonsteknikken er ein slags testing av det befrukta egget før det vert sett inn i livmora. b) Det første prøverørsbarnet som vart fødd i Noreg: - Mirakel- Mona (Mona Susanne Tetlie)  - Født: Regionsjukehuset i Trondheim som det då heitte, den 17 juli, 1984, 3520 gram tung og 48 cm lang.  - Brakte stor oppmerksomhet, vakte stor oppsikt. Avisa skreiv side på side.  - Det gjekk nokon år før ho forstod at ho var spesiell.  - men ho føler seg nokså vanleg fordi. Aldri vert problem for ho korleis ho vert lagd. Blei aldri erta, sjølv om ho fekk litt ekstra oppmerksomhet. Oppgåver inaturfag s 298 og s 299Oppgåver for veke 37 og 38 NB: Har endelig fått ny pc, har gjort minieksamen på side 270 skriftlig. Men resten blir gjort på pc. //OH: Gratulerer! Det vil bli bra for deg.//

8.1) Ved utval av kornplanter la ein truleg mest vekt på talet på frø per plante, storleiken på planten og styrken i strået, og kanskje også planten si evne til å tole tørke og angrep frå insekt. Det som var viktig ved utval av husdyr var at dei måtte vere friske, rolege dyr med mykje kjøt og god kvalitet på skinn. Kyrne måtte vere rolege og gje mykje mjølk. 8.3) A = RETT - OK B = RETT - OK C = FEIL - Det kan skje. D = FEIL ? OK

8.5)Svar B = 23

8.7) DNA molekyla er bøygd og falda inne i kjernen til cella. DNA molekyla er det som seier kva for nokre eigenskapar me får.

8.10) Har gjort den skriftleg i skriveboka mi. Klarte ikkje å teikne den på pc-en. 8.13) a) aminosyrel) Ribsom b) dominantk) ressitivt c) DNAg) Kromosom d) gen? e) genspleising? f) klippeenzym? //OH: Godt tenkt med svarene dine! I oppgavens skulle du koble sammen svarene - bokstaver og utsagn med tall nedenfor.//

8.14) Forklaringa på at så mange institusjonar engasjerer seg I genomforskinga er at det ligg mykje prestisje for forskarane I det å vere først ute med å presentere kartlegginga av eit genom, til domes I eit leiande forskningstidsskrift som //science// og //Nature.// Kunnskap om kvar gena er plasserte, og korleis baserekkjefølga er, dannar grunnlaget for nye framsteg i forskninga, til dømes innanfor medisin.'

MINIEKSAMEN s 277 VEKE 38

1)Eit kromosom er genmaterialet til alle organismar. Det er eit DNA- molekyl som er kveila opp på eit rammeverkav protein. 2)DNA er eit molekyl som inneheld den genetiske informasjonen i cella, Og som er i stand til å lage kopiar av deg sjølv. //OH: Begge deler er viktig. DNA har mange viktige funksjoner i cellene.// 3)Ein tripplettkode er ”Den genetiske koden”: Altså ein slags kode sett i saman av 3 og 3 baser i DNA – molekylet. Basane som vert brukte er A, T, C og G. Det blei gjort eit eksperiment som slo fast at det er rekkjefølgja av basane i DNA – molekyla som inneheld den genetiske informasjonen. Det vil då seie at DNA – molekyla er oppskrifta på proteina i cellene. Ei tripplettkode gjeld for ei aminosyre. Rekkjefølgja av tripplettkodane i DNA – molekylet bestemmer rekkjefølgja av aminosyrer i eit protein. 4)Protein er svært viktige i levande organismar fordi proteina kan vere svært viktige byggjestoff og er dei viktigaste delane i hud, hår, knoklar og musklar. Protein kan også vere enzym, som får dei kjemiske reaksjonane i kroppen til å gå fort nok. Protein kan også vere hormon. Som for eksempel Insulin, som er eit hormon som syter for at sukker blir teke opp i blodet og transportert inn i cellene etter at vi har melta karbohydrat. 5)Dei tre hovudstega i proteinsyntesen er: 1. // Kopiering av oppskrift // : Som betyr at ein kopi av genet blir laga og send ut av cellekjernen til cytoplastmaet.   2. // Henting av ”ingrediensar” // : Betyr at aminosyrer blir henta i cyptoplasmaet   3. // Samansetjing // : Betyr at aminosyrene blir sette saman i den rette rekkjefølgja til eit protein. //OH: Dette arbeidar vi meir med frametter.//   6)Genkartlegging skal tene mykje pengar. //OH: Vitskapen er ein viktig drivkraft for å få fram meir kunnskap om dette viktige feltet.// 7)Eit genom er nemninga på alt DNA i ein organisme.