Minieksamens 211.

1) Direkte observering, dopplereffekt, gravitasjonslinser og midlertidig demping av lys fra stjerner.
2) Romsondene har påvist gassen metan, metangass kan være ett tegn på liv. Men kan og bli danna i vulkanske prosesser. Dette funnet tyder på at planeten hele tiden får tilført ny metangass. Det har og våre funn av frossent vann.

3) * gjennomsnittstemperaturen på jorda er 15 grader. Og ligger akkurat i det vesle temperatur vinduet der vatn kan finnes i flytende form. Det kommer av at jorda er i passe avstand fra sola.
* Jorda er stor nok til å ha en atmosfære som verner mot en del av strålina fra sola, og er lita nok til ikke å være en gassplanet.
* Jorda går i en nesten sirkelforma bane rundt sola. Hadde banen vært mye mer avlang, ville det blitt for store temperaturskilnader.

4) at vi er alt for langt vekke, vi har for lite informasjon til å kunne ha kontakt med de ulike vesen. Og det kan ta flere tusen år å få svar fra de eventuelle skapninger som kan være ute i verdensrommet.

5) det brukes langbølger for å kommunisere og røntgenstråling.



Minieksamen s 202
1)strålingskurvene på alle stjerner har en topp, men dette varierer fra stjerne til stjerne. Plasseringa er avhengig av temperaturen i de øverste laga av stjerna. Sammenhengen er at de har noe å sei for hverandre.

2)Desto større masse stjerna har, di raskere går nemlig fusjonsprosessene føre seg i stjerna. Dermed får stjerna høgere temperatur.
3)Ett absorpsjonsspekter oppstår når strålinga fra stjerner passerer gjennom gasser rundt stjerna. Det oppstår mørker linjer i det kontinuerlige spekteret.

4)Endringer i tonehøyden til tutesignalet kaller vi dopplereffekt. Dopplereffekt er navnet på det fenomenet at bølgelengda og frekvensen til lyd eller lysbølger er avhengig av det innbyrdes farten mellom observatøren og bølgekilden. Bølgene vil bli strekket ut når observatøren og kilden er på vei bort fra hverandre og de blir pressa sammen når de er på vei mot hverandre.
5)Dopplereffekt er ett fenomen som gjelder alle slags bølger, også lys. Dersom ei stjerne er på vei mot oss, vil lysbølgene bli pressa sammen. Bølgelengdene blir mindre og absorpsjonslinjene i spekteret frå stjerna blir forskjøvet mot blått.

6)Viss ei stjerne er på vei bort fra oss, blir absorpsjonslinjene i spekteret frå stjerna forskjøvet mor rødt. Forskyvingen er kraftigere desto større farten er. Det kan brukes til å bestemme farten til stjerna.
Minieksamen s. 195
Kvifor er elektromagnetisk stråling så viktig når vi studerer verdsrommet?
1)Fordi at mesteparten av informasjonen vi får frå verdsrommet, kjem frå elektromagnetisk stråling. Sjølv om vi tek i bruk teleskop og satellittar og romsondar er det elektromagnetisk stråling i ulike bø som er informasjonskanalen.

Kvifor er astronomane så interesserte i korleis ulike typar stjerner utviklar seg?

2) Ved å studere elektromagnetisk stråling har vi lært mykje om korleis stjerner blir fødde å døyr. Levetida til ei stjerne kan vere mange millionar år. Me kan ikkje følgje ei stjerna gjennom heile livssyklusen. Men når vi ser på dei gjennom mjølkevegen, finn vi stjerner i alle fasar av stjernelivet. På denne måten få vi danna oss eit bilete av heile prosessen og mange av dei spektakulære fenomena som finnes der ute i verdsrommet

3) Kva slags materiale blir ei stjerne laga av? Kvifor stig temperaturen i dette materialet?

Støv og gass er byggemateriale for alt som er i universet. ¾ deler av materien i universet er hydrogen, medan ¼ er helium. Dei andre stoffa utgjer mindre en 1 %. I somme område har gass og støv hopa seg opp. Slike område blir kalla tåker. Kvar av partiklane blir påverkaav svake gravitasjonskrefter, frå alle dei andre partiklane og dersom tettleiken blir stor nok kan tåka begynne å trekka seg saman.Samtidig som dette skjer vil temperaturen auke etter kvart som partiklane kolliderer oftare og oftare.

4) kva kjenneteiknet på at det er blitt ei stjerne?
Når fusjonen kjem i gang oppstår det ein balanse mellom gravitasjonskreftene,som prøver å trekkje partiklane tettare innover, og trykk kreftene som pressar utover på grunn av den høge temperaturen. Den balansen gjer at den gloheite stoffklumpen blir stabil over svært lang tid. Ei stjerne er blitt fødd!!!

5) Kva kjem til å skje med sola når ho døyr? Kva kan skje med mykje større stjerner?
Den vil sannsynligvisdød ved og bli en liten dvergstjerne på størrelse med jorda og være varm i mange millionar år før den sloknar.

Med mykje større stjerner får en meir dramatisk død. Dei kan trekka seg i saman i løpet av nokon sekunder og eksplodere! I en slik eksplosjon blir mengder av energi og materiale sendt ut i verdsrommet. Materiale som seinare kan bli til nye stjernegenerasjonar. Ei slik eksplosjon kallar vi supernova.

6 kva er bakgrunnsstrålinga?

Kan tolkas som stråling frå då universet blei til. Og reknes som ein av det viktigaste observasjonen til støtte for Big Bang teorien.








Naturfag oppgåver s. 299 -300

8.22
Kva skal ein biobank tene til?
Viss personen seinare ei gong får ein sjukdom eks: kreft. Ei slik bank er samling av biologisk materiale. Det kan ses på som ei slags forsikring. Eks: blod, celler, muskelvev, urin osb. brukas som grunnlag for å kunne stille ein diagnose til og kunne behandle sjukommer og til forsking.

8.23
Kva slags informasjon kan ein få om ein person ut ifrå ein gentest?
Ein gentest er ei undersøking av DNA –et som oftast for å kunne påvise om individet har visse arveanlegg, eller om det har gen som kan føre til visse sjukdommar. Ved hjelp av ein gentest kan du få nyttig informasjon som tidligare ikkje hadde våre tilgjengelig. Du kan eksempel få informasjon frå: hjarta, lungesjukdommar, down syndrom.

8.24
Kvifor føretrekkjer forskarane å bruke blastocystar i stamcelleforskinga?
Fordi det er lettast å dyrke blastocystar i laboratoriet. Dei har i tilegg den eigenskapen at dei kan utvikle seg til alle celletypar i menneskekroppen.

8.25
Kvar kan vi hente stamceller frå?
a)du kan hente stamceller frå alle stader i kroppen, der det blir danna nye celler. Dei som er mest kjende er: stamcellene i beimergen til dømes i lårbeinet.
8.28
Bruk figuren på s.290 som viser korleis ei tenkt kloning av eit menneske kan gå føre seg. Forklar framgangsmåten for ein medelev.
Først blir kjernen fjerna frå ei eggcelle, cella frå eit anna menneske blir så teken ut, cellekjernen blir overført til ei eggcelle, celledelinga er så i gang akkurat som i ein normal graviditet, etterpå blir det eit blastocyst det blir så danna eit foster og deretter menneske.

Minieksamen s. 295

Kva er ein gentest?
1) er en undersøking av eit DNA , brukas oftast for å kunne finna ut om individet har bestemt arveanlegg, eller om det har gener kan påvise/føre til visse sjukdommar.
Kva er genterapi?
2) genterapi kan du påvise biologiske funksjoner, eller overføring av gener for å kunne vere i stand til og hellbrede sjukdommar som skyldast genfeil.
Kva er stamceller, og kvar finn vi slike celler?
3) stamceller er uspesialiserte celler som skal gi opphav til nye spesialiserte celler. Du finner stamceller alle stader i kroppen der det blir danna nye celler.

Forklar kva kloning er.
4) klon= en genetisk kopi av en organisme, celle eller DNA molekyl.

Kva er skilnaden på reproduktiv og terapeutisk kloning?
5) reproduktiv kloning er å reprodusere eit levande vesen altså slik at det blir ein genetisk kopi av det individet arvestoffet er blitt henta ifrå. Terapeutisk kloning er å laga stamceller som brukast til behandling.

Kva er prøverørsbefruktning?
6) det blir tatt ut eit eller fleire egg frå en kvinne som blir befrukta med sæd frå mannen i eit reagensrør på laboratoriet. Eggene blir befrukta og blir dyrka i nokon dagar for og kunne sjå om befruktninga var vellykka og om celledelinga startar. Deretter kan eit eller fleire egg bli innsett i livmora igjen, slik at dei så kan utvikla seg gjennom eitt heilt normalt svangerskap.

Kva er genetiske fingeravtrykk og kva kan dei brukast til?
7) det vil seie at vi bruker fingeravtrykk som identifikasjon. Dette er med og kunne bekrefta tyveri, mord og andre saker.

Kva er skilnaden på kvantitative og kvalitative eigenskapar når vi snakkar om arv?
8) kvantitative eigenskapar – dei er blitt bestemt av eitt stort anntal gener som alle gir eit lite bidrag som så blir ein eigenskap.
Kvalitative eigenskapar- som oftast styr av eitt eller få gener, miljøet har liten innvirking på desse eigenskapane.































Minieksamen s 277.


Kva er eit kromosom?

1)Eit kromosom er eit DNA – molekyl som er kveila opp på eit rammeverk av protein. Det er dette byggverket av DNA og protein som blir kalla kromosom.

Gi ei kortfatta skildring av DNA – molekylet.

2)DNA – molekylet er bygd som ein dobbelspiral som vi kan samanlikne med en stige som er vridd. Sidevangene i stigen er 2 kjederav sukkermolekyl (s) og fosfatmolekyl (p) kvart trinn i stigen er 2 basar.

Kva er ein trippelkode, og kva er det ein kode for?

3)den genetiske koden er ei rekkefølgje av tre og tre basar i DNA – molekyletsom blir kalla trippelkodar. Ei trippelkode gjeld for ei aminosyre.Rekkjefølgja av trippelkodane i DNA – molekylet bestemmer rekkjefølgja av aminosyrer i eit protein.

Kvifor er protein så viktige i levande organsimar?

4)protein er viktige for det at dei er byggestoff og er svært nødvendig for at kropen skal kunne fungere. i bestanddelen av hud, hår, knoklar og musklar treng protein. Hormon og enzymkan også være protein og er viktig for at cella skal kunna fungera.

Nemn dei tre hovudstega i proteinsyntesen.

5)Nr 1: kopiering av oppskrift: ein kopi av genet blir laga og send ut av cellekjernen til cytoplasmaet.
Nr 2: henting av ingrediensar: aminosyrer blir henta i cytoplasmaet.

Nr 3: samansetjing: aminosyrene blir sette saman i den rette rekkjefølgja til eit protein.

Kva skal genkartlegging tene til?

6)For og kunne finne fram til dei forskjellige genene, og kunna plassera dei på riktig sted.

Kva er eit genom?

7) Eit genom er namnet på summen av alle basesekvensanei alle DNA – molekyla i ein organisme.









Oppgåver .285

Kva er ein mutasjon?

1)mutasjonar er endringar i genomet, arvestoffet. Ein kromosommutasjon er ei endring i oppbygginga av kromosomet der eit stykke kan vere teke bort eller blitt lagt, medan ein genmutasjoner ei endring baserekkjefølgja.

Kva for ytre påverknader kan gjere at det skjer mutasjonar oftare?
2)dei ytre påverknadane som ioniserande stråling, giftstoff i somme kjemikal og i tobakk kan gjere at det blir fleire mutasjonar.

Kva er genspleising/rekombinantDNA – teknologi
3)å ”klippe ut” eit stykke av DNA – et å setje dette stykket ieit DNA – molekyl frå ein annan organisme.

Kva er eit rekombinant plasmid?
4)detter er en bakteriecelle som kan opnes opp og en ny DNA bit kan så bli satt inn i opningen.

Kva er ein genmodifisertbakterie?

5) Ein genmodifisert bakterie er organismar som har fått endra DNA- et sitt ved hjelp av genteknologi.
Kva er GMO – mat? Nemn nokre gengenmodifiserte landbruksprodukt.

6)Matvarer som er blitt framstilt ved hjelp av dyr, planter eller bakteriar som har fått endra eigenskapane sine ved hjelp av genteknologi. Mais, andre grønsaker og oljeraps.

Kvifor er norske styresmakter skeptiske til genmodifisert mat?

6)Dei er skeptiske til kva slags helse og miljøskadar det kan gi.



Oppgåver 298 – 299

8.7
Hvor i cellen finnes DNA molekylene og hvilken hovedoppgave har de?

- DNA-molekylene finnes i kjernen hos cellene. Bestemmer alt som skjer i cella . Oppgavene til DNA er å:
o Kontrollere den løpende aktiviteten i cellen
o Kontrollere den vanlige celledelingen
o Kontrollere dannelsen av kjønnsceller og overføre en kopi av seg selv til et nytt individ, når kjønnsceller smelter sammen ved formering.

8.10
Lag din egen tegning av DNA-molekylet og sett navn på bygningstrekkene
C:%5CDOCUME%7E1%5CMINSIN%7E1%5CLOKALE%7E1%5CTemp%5Cmsohtmlclip1%5C01%5Cclip_image002.jpg
C:%5CDOCUME%7E1%5CMINSIN%7E1%5CLOKALE%7E1%5CTemp%5Cmsohtmlclip1%5C01%5Cclip_image002.jpg


8.13

a) Aminosyre - byggestein i protein
b) Dominant - et gen som får fram sin eigenskap sjølv om individet er heterozygot
c) DNA - et spiralforma molekyl som innehelder genar
d) Gen - innehelder oppskrifta til et protein
e) Genspleising - sammenføying av DNA frå to ulike organismar
f) Klippeenzym - et protein som har evna til å dele et DNA-molekyl på et bestemt sted.
g) Kromosom - består av protein og DNA
h) Limeenzym - et protein som kan sammenføye to endre av DNA
i) mRNA - et molekyl som fører den genetiske koden frå kjernen til cytoplasma
j) Mutasjon - en forandring i et gen eller et kromosom
k) Recessivt - betegnelsen på et gen som må være homozygot for å få fram sin eigenskap
l) Ribosom - ligger i cytoplasma og er steda for proteinproduksjon

8.14
kva kan forklare at så mange institusjonar engasjerar seg i genom forsking?
- Dersom de finner ut noko og får eit gjennombrudd å vil bli rike å få god omtale i media .

8.15
korleis kan mutasjoner oppstå?
- Mutasjoner oppstår ved at basen C erstatter basen T. Men fordi ulike tripettar kan være kode for same aminosyre, får mutasjonen i det te tilfellet ingen betyding.


8.17
Beskriv to metodar for å føre gener inn i en celle.
- Mikropipette
- Genpistol





8.18
Kva er den viktigaste grunnen til at det er forbudt å dyrke genmodifisert oljeraps i Noreg?
- Den viktigaste grunnen er faren for miljøeffektar. Det vil seie at dei er i gen med åkerkål og åkerredikk. Og modstandsgenetfrå oljerapsen kan spreie seg til dei ville vekstane.



8.19
korleis fungerer Bt-mais overfor skadeinsekt?
Larven et av maisplanten, tek nokre munnfullar med plantekost, og grønfôret går inn i fordøyelsessystemet, og blir blanda fordøyelsesenzym, så det blir produsert eit krystallprotein som river opp tarmen.






























Naturfag bioteknologi minieksamen 1-6


Kva er tradisjonell bioteknologi, og kva er moderne bioteknologi?

1)”Tradisjonell bioteknologi” har ein historie som strekker seg fleire tusen år tilbake i tida. Mens ”Moderne bioteknologi” også kalla genteknologi har vært gjennom ei stor utvikling dei siste åra.

Nemn nokre produkt frå tradisjonell bioteknologi.

2)vin, brød og øl kan vere nokre eksemplar på produkt frå tradisjonell bioteknologi som er framstilla gjæringsprosessar og anna for og kunne lage å oppbevare næringsmiddel. OH: Bra!

Kva går utvalsmetoden ut på?

3)det vil seie at dei plukkar ut nye individ med ønska eigenskapar som godt grunnlag for nye generasjonar. OH: Og underforstått, vi brukar berre den nokre få individ, dei fleste vil ikkje verta med vidare. - Nokre gode ut av alle i ein populasjon.

Kven lanserte omgrepet naturleg utval, og kva inneber det?

4)Charles Darwin lanserte omgrepet ” det naturlege utvalet” det vil seie dei individa som er best tilpassa miljøet rundt seg overlever, dei som ikkje er tilpassa ikkje overlever.

Kven er ”far” til arvelæra? Kva slags studiar låg til grunn for læra hans?

5)”far” til arvelæra Georg Mendel. Det arbeidet som Georg Mendel gjorde i klosterhagen i byen Brno rundt 1860, gidde (OH: Pass på enkeltord) eit endeleg svar til mange naturforskarar lenge hadde søkt etter. Mendel brukte ein art, hageerter som hadde eigenskapar som var gunstige å studere. Det finnes ein faktor for grøn og ein faktor for gul. Den gule faktoren dominerer. OH: Bra!

Kva er dominant arv? Forklar korleis to planter som har gule erter, kan få avkom med grøne. OH: Se på side 269

6) Det vil seie at med eit gen er det nok til å få den dominante eigenskapen. Ved dominant arv er eit gen nok til og få den dominante eigenskapen. For at recessive skal kome til uttrykk, må genet for en recessive eigenskapen forlegga i dobbel dose. 2 planter med gule erter kan få avkom med grøne erter på grunn av arv.




























Minieksamen Naturfag 25.08.09



(s 16.)
Kva kjenneteiknar det vi kallar naturvitskapeleg arbeidsmåte?

1)Det og gjere systematiske undersøkingar, observere kva som skjer, tolke resultata, bruker systematiske eksperiment, spesielt utstyr og presise måleinstrument. Dette kjenneteiknar den det vi kallar naturvitskapleg arbeidsmåte.

Kva meinar vi med den vitskapelige arbeidsmetode?

2)Vitskapeleg metode: teori/observasjonàhypoteseàundersøkingàresultatàtolkingàkonklusjon

Kva er forskjellen på hypotese og teori?

3)Hypotese – noko ein har gode grunnar til og tru, og som ein prøver og få avkrefta eller stadfesta. Teori: ei grunnleggjande og veletablert vitskapeleg forklaring som blir rekna for å vere godt underbygd i forhold til andre mogelege forklaringar.

Nemn døme på korleis naturvitarar kvalitetssikrar forskinga si.

4)Når undersøkninga har blitt gjennomført er det viktig og faktisk sjå igjennom kva ho verkeleg fortel deg, og kunne trekkje ein konklusjon som står i samsvar med det. Eitt anna viktig punkt i forskinga er og vere klar over kva feilkjelder som kan påverke resultata og prøve og talfeste uvisse i dei resultata ein kjem frem til.

Kva er meint med orda produkt og prosess i overskrifta på kapitlet?

5) med ordet produkt meines det av me heile tida, finner nye produkt og spørsmål. Ordet prosess meines det at forskarane heile tida må finne ut og forstå disse spørsmåla og produkta.


Minieksamen side 18

Kva informasjonskjelder vil du oppsøkje dersom du skal setje deg inn i eit forskingsområde?

1)Internett, avis, universitet og forskingsorganisasjonar

Kva bør vi passe på når vi les eller høyrer om vitskapelege resultat i media?
2)Passe på at kjelda er riktig. Stoffet blir ikkje alltid riktig formulert, det blir ikkje alltid skriven ned korrekt. Vær kritisk til slike kjelder.
Minieksamen side 25

Kva er viktig når vi skal undersøkje betydinga av ulike parametre i eit forsøk?
1)i starten må man utforska kva man trur, kan ha ein betyding. Parameterane skal prøves ut etter at det er blitt identifisert, og då må me variere en og en parameter. Og halde dei andre parameterane konstant.

dersom uvissa ved å måle rida med stoppeklokke er fire tidels sekund, kva blir då den relative uvissa ved tidsmåling på ein 60-meter friidrett?
2)OH: I forhold til det helt riktige tidpunktet er usikkerheten 0,4 sek . Da kan tidtakeren måle enten 0,4 sek før eller inntil 0,4 sek etter rett start/ stopp. Samlet usikkerhet er derfor 1,6 sekunder.

På kva måtar fortel forsøksrapporten til ein elev i naturfag noko om arbeidet, forståinga og det faglige nivået til eleven?
3) eleven sin forsøks rapport forteljar om eleven har forstått øvinga og kva vi har lært av den.